Sûzan Akîpa: Heta gavên hiqûqî neyên avêtin aştî ne pêkan e 

2026-02-10 09:03:29


	 

	Melîke Aydin 

	 

	STENBOL – Parêzera ji Buroya Hiqûqê ya Asrinê, Sûzan Akîpa diyar kir ku gavên qanûnî ji bo pêşvebirina aştiyê girîng in û tekez kir ku mafê hêviyê, rakirina tecrîdê û bicîhanîna biryarên DMME'yê hêmanên bingehîn ên vê pêvajoyê ne.

	 

	Her ku nîqaşên li ser "aştîyê" li Tirkiyeyê ji nû ve derdikevin holê, pirsa gelo pêvajo li ser bingehek daîmî û ewle ye zêde dibe. Rola komîsyona ku di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê de hatiye damezrandin, nîqaşa li ser "mafê hêviyê", bicîhanîna biryarên DMME'yê û şert û mercên tecrîdê li Îmraliyê di navenda vê nîqaşê de ne.

	 

	Parêzera ji Buroya Hiqûqê ya Asrinê, Sûzan Akîpa bal kişand ser hem erkên qanûnî yên navneteweyî yên Tirkiyeyê û hem jî gavên qanûnî yên ku ji bo pêşvebirina pêvajoya çareseriyê pêwîst têne hesibandin û tekez kir ku rakirina tecrîdê û rêziknameyên derbarê mafê hêviyê de mijarên bi encamên avahî û siyasî ne.

	 

	'Aştî bi rêkûpêkirina zagonî dikare bê bidestxistin'

	 

	Sûzan Akîpa diyar kir ku aştî tenê bi rêkûpêkirina zagonî dikare were bidestxistin û wiha got:"Di 22'yê Cotmeha 2024'an de, piştî banga serokê MHP'ê Devlet Bahçeli li Parlamentoyê, hate gotin ku ger Birêz Ocalan, dikare li Parlamentoyê biaxive, deriyên girtîgeha Îmraliyê dikarin werin vekirin û mafê hêviyê dikare were bikaranîn. Piştî vê bangê, gavên ku hem ji hêla Birêz Ocalan û hem jî ji hêla gel û rêxistina Kurd ve hatine avêtin, veguherînên ku bi bandor li ser pêvajoyê kirine, afirandine. Di 27'ê Sibatê de, biryara fesixkirinê hate ragihandin û di 1'ê Adarê de, rêxistinê agirbestek yekalî ragihand. Piştî vê yekê kongre, merasîma şewitandina çekan û vekişîna hêzên rêxistinê ji Tirkiyeyê pêk hat. Van pêşketinan nîşan dan ku Birêz Ocalan û aliyê Kurd li gorî ruhê pêvajoyê gavên berfireh avêtine. Di demên dawî de, her çend li Tirkiye û gelek deverên cîhanê bertekên demokratîk li dijî êrîşên li ser Kurdên li Rojava pêş ketine jî, operasyonên dadwerî, îdiayên îşkenceyê û pêkanînên tepeserkirinê derketine pêş. Berdewamiya pergala qeyûman, girtina girtiyên nexweş û nebicîhanîna biryarên Dadgeha Destûrî û Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê vê rewşê hîn kûrtir dike. Ev hemû nîşan dide ku hîn jî bingehek zagonî ya pêvajoyê tune ye û aştî tenê bi rêkûpêkirina zagonî dikare were bidestxistin."

	 

	'Rakirina tecrîda li Îmraliyê mafekî bingehîn ê mirovan e'

	 

	Sûzan Akîpa destnîşan kir ku daxwaza wan a ji bo hevdîtinê dewam dike û wiha pê de çû:"Berî Cotmeha 2024'an, li Îmraliyê rewşek mutleq a ragihandinê hebû û bi qasî çar salan, ji Birêz Ocalan, Girava Îmraliyê, an jî kesên bi wî re tu agahî nehat wergirtin. Ev rewş cara yekem di 23'yê Cotmeha 2024'an de hate şikandin, dema ku Parlamenterê DEM Partiyê Omer Ocalan serdana giravê kir. Dema ku meriv li Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk a ku piştî vê dîrokê dest pê kir dinêre, tê dîtin ku tecrîd sivik bûye. Di vê pêvajoyê de, şandeyek Îmraliyê mehê carekê serdan kir, çend serdanên malbatê pêk hatin û serdanên parêzeran ku bi salan hatibûn astengkirin, di Îlon û Cotmeha 2025'an de du caran pêk hatin. Şandeyek ji sê kesan ji komîsyona ku di Parlamentoyê de hatiye damezrandin jî çû giravê. Lêbelê, tecrîd bi tevahî bi dawî nebûye. Bi rastî, ji 13'ê Cotmeha 2025'an vir ve, tu serdanên parêzeran pêk nehatine û serdanên malbatê jî pêk nehatine. Rakirina tecrîda li Îmraliyê mafekî bingehîn ê mirovan e. Birêz Ocalan, ku wekî sermuzakerevanê pêvajoyê tê wesifandin, divê azadiya xebat û danûstandina azad hebe, ku ev beşek girîng a çarçoveya yasayî ya danûstandinan e. Wekî parêzerên wî, em diyar dikin ku ji 13'ê Cotmeha 2025'an vir ve ti hevdîtin pêk nehatine û daxwaza me ya ji bo hevdîtinan berdewam dike."

	 

	'Berxwedana kolektîf a gelê Kurd roleke diyarker lîst'

	 

	Sûzan Akîpa bal bi ser berxwedana kolektîf a Gelê Kurd û wiha dewam kir:"Derbarê nakokî, diyalog û pêvajoyên danûstandinê yên herêmî de, girîng e ku pêşî ev rastî were qebûlkirin: Kurdên Rojava, ku bi Peymana 10'ê Adarê xwedî îradeya siyasî bûn, di ji nû ve sêwirandina Rojhilata Navîn de bûne hêzek damezrîner. Em dikarin bibêjin ku di meha dawî de, li dijî vê siyasîbûnê ku ji hêla Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê (HSD) ve hatiye nîşandan, hewldanek piralî û gerdûnî ya ji bo tasfiyekirin an jî qirkirinê hatiye destpêkirin. Lêbelê, divê were gotin ku ev hewldan heta îro qismî hatiye şikandin. Ez bawer dikim ku ev bi du hêmanên bingehîn ve girêdayî ye. Bi hêmana duyemîn dest pê dike; statuya Rojava ji bo Kurdan wekî meseleyek rûmetê tê dîtin. Ji ber vê yekê, me dît ku Kurd li her çar beşên Kurdistanê û li deverên cûda yên cîhanê, bi pêşengiya jinên Kurd, li dijî hewldanên qirkirinê berxwedanek bihêz, demokratîk û rewa nîşan didin. Em dikarin bibêjin ku ev berxwedana kolektîf a ku di meha dawî de hatiye nîşandan faktorek girîng e ku hewldana tasfiyekirinê demkî rawestandiye û berevajî kiriye. Hêmana yekem mudaxaleya Birêz Ocalan e. Wekî ku di çapemeniyê de hatiye ragihandin, di civîna 17'yê Çileyê de, Birêz Ocalan diyar kir ku ew hemû bala xwe bi taybetî dibe ser Helebê û hişyariyên cidî li ser îhtîmala komkujiyek li dijî Kurdan da. Wî diyar kir ku HTŞ nikare vê pêvajoyê bi tena serê xwe bimeşîne, ku Şera di bin bandora hêzên emperyal de tevdigere û ku meyleke dîktatorî ya nû dikare li herêmê derkeve holê. Wî her wiha bal kişand ser xetera êrîşên li dijî komên etnîkî û olî yên cûda. Em dikarin bibêjin ku peymana 29'ê Çileyê di rawestandina hewldana tasfiyeyê de ji bo demekê bi bandor bû û hem destwerdana Birêz Ocalan û hem jî berxwedana kolektîf a gelê Kurd di vê peymanê de roleke diyarker lîstine."

	 

	'Divê xebat li gorî ruhê pêvajoyê were meşandin'

	 

	Sûzan Akîpa bal bir ser mafê hêviyê û wiha got:"Cezayê muebetê yê girankirî ku ji Birêz Ocalan re hatiye dayîn, di 18'ê Adara 2014'an de ji aliyê Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) ve wekî binpêkirina mafan hatiye hesibandin û wekî îşkence hatiye hesibandin. Lêbelê, ji sala 2014'an vir ve, rayedarên hikûmeta Tirkiyeyê û Wezareta Dadê ev biryar bicîh neanîne. Dema ku em li civînên Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê dinêrin, ku çavdêriya pêkanîna biryarê dike, em dibînin ku ev mijar cara yekem bi qasî heşt sal piştî biryarê hatiye raberkirin. Di sê civînên cuda yên di salên 2021, 2024 û 2025'an de, Komîteyê nirxand ku cezayê muebetê yê girankirî ku ji Birêz Ocalan re hatiye dayîn binpêkirina mafê wî yê hêviyê ye. Di her civînê de, hikûmeta Tirkiyeyê bi zelalî hatibû agahdarkirin ku şêweyê heyî yê cezayê muebetê yê girankirî binpêkirina mafên mirovan û îşkenceyê ye. Ji ber vê yekê, bi berdewamî hate tekez kirin ku divê Tirkiye guhertinên qanûnî yên pêwîst di qanûna cezayî de bike. Doza Birêz Ocalan a derbarê mafê hêviyê de wekî yek ji dozên bingehîn tê hesibandin ku pêdivî bi danîna rêziknameyên qanûnî li Tirkiyeyê dike ku dê destûrê bide bikaranîna vî mafî. Li gorî dadweriya damezrandî ya Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê, divê kesên ku cezayê muebbetê yê girankirî lê hatiye birîn piştî herî zêde 25 salan îhtîmala berdanê hebe. Di vê çarçoveyê de, bi zelalî tê gotin ku divê pergala ceza û darvekirinê ya li Tirkiyeyê li gorî vê pîvanê were adaptekirin, nemaze ji bo Birêz Ocalan û mehkûmên din ên ku cezayê muebbetê yê girankirî lê hatiye birîn. Her wiha eşkere ye ku Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê, ku fonksiyona çavdêriyê pêk tîne, divê çavdêriya sepandina vê biryarê xurttir bike. Bi rastî, di civîna xwe ya 2025'an de, Komîteyê bal kişand ser komîsyona ku di Parlamentoyê de wekî beşek ji pêvajoyê hatiye damezrandin û tekez kir ku divê xebat li gorî ruhê pêvajoyê were meşandin. Di vê çarçoveyê de, hate gotin ku pêşnûmeyên qanûnên ku di salên berê de hatine pêşkêş kirin dikarin werin nirxandin û divê komîsyona parlementoyê di derbarê mafê hêviyê de gavên berbiçav bavêje. Ji ber vê yekê, bicihkirina rêziknameyên di derbarê mafê hêviyê de di rapora hevbeş a ku îro ji hêla komîsyona parlementoyê ve were amadekirin."

	 

	'Pêkanîna mafê hêviyê berpirsiyariya dewletê ye'

	 

	Sûzan Akîpa bi lêv kir ku mafê hêviyê ne mijarek takekesî ye, lê mijarek avahî ye û wiha got:"Ev yek di biryarên hem Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê û hem jî Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê de bi awayekî zelal hatiye destnîşankirin. Ji ber ku mafê hêviyê rasterast bi pergala hiqûqî ya Tirkiyeyê ve girêdayî ye, ew mafekî bingehîn e ku ne tenê kesekî, lê her kesê ku bi heman sûcî tê tawanbarkirin eleqedar dike û bi vî rengî bi demokrasiyê ve girêdayî ye. Di hevdîtinên bi Birêz Ocalan re di Îlon û Cotmeha 2025'an de, wî ev yek bi zelalî got û tekez kir ku mafê hêviyê mijarek bingehîn e ku divê dewlet li ser vê yekê tedbîrê bigire. Wî tekez kir ku ev mijar ne tenê bi wî ve sînordar e, lê di nav pergala hiqûqî ya Tirkiyeyê de pirsgirêkek avahî ye. Birêz Ocalan gelek caran diyar kiriye ku pêkanîna mafê hêviyê berpirsiyariya dewletê ye. Lêbelê, mafê hêviyê mafek e ku divê serbixwe ji pêvajoya aştî û civaka demokratîk, diyalog an pêvajoyên danûstandinê yên berdewam were nirxandin. Mîna mafê jiyanê, ew nayê veqetandin, nayê veguheztin û nayê danûstandin. Ji ber vê yekê, çawa ku me berî pêvajoyê ji bo pêkanîna mafê hêviyê parêzvanî kir, em îro jî di heman xalê de dimînin. Ji aliyekî din ve, Tirkiye di derbarê vê mijarê de jixwe di rewşek derengmayînê de ye. Li gorî dadweriya Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê, mafê hêviyê tê vê wateyê ku kesek piştî herî zêde 25 salan derfeta bidestxistina azadiya xwe heye. Dema ku em li rewşa Birêz Ocalan dinêrin, ew nêzîkî sala 28'emîn a cezayê xwe dibe. Ji ber vê yekê, naskirin û sepandina mafê hêviyê ji bo Birêz Ocalan di warê peymanên navneteweyî de ku Tirkiye alîgirê wan e û rejîma wê ya mafên mirovan a bingehîn de pêdiviyek qanûnî ye. Lêbelê, divê ev jî were gotin ku, di warê pêvajoya heyî de, ewlekirina azadiya fîzîkî ya Birêz Ocalan wekî pêdiviyek hem ji bo qanûna danûstandinê û hem jî ji bo siyaseta demokratîk ji bo serkeftina Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk tê dîtin. Di vê çarçoveyê de, mafê hêviyê dikare wekî amûrek girîng a qanûnî ji bo pêşveçûna pêvajoyê were hesibandin."

	 

	'Divê zextek demokratîk biafirînin' 

	 

	Sûzan Akîpa diyar kir ku asta herî girîng di pêvajoya heyî de, ji îro pê ve, bidestxistina şert û mercên azadiya jiyan û kar ji hêla Birêz Ocalan ve ye û wiha bi dawî kir:"Ji perspektîfa karakter, ruh û dînamîkên qanûna danûstandinê ve, ev wekî asteke diyarker tê dîtin. Ji ber ku, dema ku ji perspektîfa hem Rojava û hem jî Tirkiyeyê ve tê nirxandin, tê gotin ku beşdariya çalak û pratîkî ya Birêz Ocalan di pêşengiya pêvajoyê de dikare encamên xurttir û mayîndetir biafirîne, nemaze di pêvajoyên entegrasyonê yên li Sûriye û Rojava de. Bi rastî, Birêz Ocalan pir caran tekez dike ku di danûstandinan de pêdivî bi şert û mercên xebatê yên çêtir heye û dibêje ku pêvajo dikare pir saxlemtir pêş bikeve ger ew bikaribe rasterast bi raya giştî, medyayê û beşên civakî re têkilî dayne. Her çend ev rêziknameyên qanûnî hewce dike jî, ew di serî de ji hikûmet û rayedarên dewletê îradeyek siyasî ya domdar û bihêz hewce dike. Ji ber ku dema ku îradeya siyasî qels an nelihev be, rêziknameyên qanûnî wekî asteng têne pêşkêş kirin û ev rewş berdewam dike. Ji ber vê yekê, tê bawer kirin ku civak, civaka sivîl, partiyên siyasî û parêzvanên mafên mirovan divê zextek demokratîk biafirînin da ku hikûmetê neçar bikin ku gavên qanûnî û siyasî yên pêwîst bavêjin. Ji aliyekî din ve, Nivîsgeha Hiqûqê ya Asrinê diyar dike ku ew ê ji bo baştirkirina şert û mercên jiyan û xebata Birêz Ocalan û misogerkirina azadiya wî ya fîzîkî, serlêdanên dadwerî, îdarî û dîplomatîk li ser asta neteweyî û navneteweyî bidomîne."